Edukacja

Czym jest atopia?

Atopowe zapalenie skóry to choroba przewlekła, nieuleczalna, nawrotowa, niezakaźna i bardzo powszechna; dotyka ponad 20 procent dzieci w Polsce. Pojawia się w pierwszych tygodniach życia dziecka i trwa u większości do 5 roku życia, jednak u 20 procent utrzymuje się do wieku dorosłego, u kilku procent – przez całe życie. Ryzyko jej wystąpienia jest znacznie wyższe u dzieci, których rodzice chorują na AZS lub na inne choroby alergiczne, jak np. astma, katar sienny, zapalenie spojówek. AZS jest reakcją organizmu na alergeny. Czynnikiem uczulającym może być kurz, pyłki, sierść zwierząt, pokarm, m.in. nabiał, detergenty i wiele innych. Poza tym skóra noworodków i niemowląt jest cieńsza i mniej sprężysta od skóry dorosłego, przez co szybciej ulega przesuszeniu, jest bardziej podatna na przegrzanie, podrażnienia oraz wrażliwsza na promieniowanie słoneczne. W przypadku AZS zasadnicze znaczenie ma unikanie alergenów powodujących podrażnienie skóry oraz odpowiednia pielęgnacja; jej celem jest przede wszystkim nawilżenie i natłuszczenie suchej skóry i zminimalizowanie uporczywego swędzenia. Świąd jest bardzo dokuczliwy, zwłaszcza dla bardzo małych dzieci, które nie są w stanie się podrapać. Ciągłe swędzenie powoduje m.in. bezsenność, rozdrażnienie, brak apetytu. Odpowiednia pielęgnacja potrafi w znacznym stopniu poprawić komfort życia osób z AZS.

Jak rozpoznać AZS?

Objawy atopowego zapalenia skóry mogą być różne w zależności od stadium choroby lub wieku chorego. Najczęściej są to czerwone, szorstkie, często łuszczące się i swędzące zmiany na skórze. U niemowląt i małych dzieci (od 3 miesiąca) zmiany przyjmują postać sączących się zaczerwienień najczęściej pojawiających się na policzkach. U starszych dzieci (4 -12 lat) zmiany występują głównie na nadgarstkach i dłoniach, w zgięciach łokciowych lub pod kolanami, wokół kostek i na grzbietach stóp. W przypadku osób dorosłych zmiany mają charakter zaczerwienień ze złuszczaniem i najczęściej występują na szyi, twarzy, dekolcie, górnej części pleców, na kończynach oraz grzbietach dłoni i stóp.  W większości przypadków skóra jest przesuszona i szorstka, swędząca, niekiedy pojawiają się zaciemnienia wokół oczu. W ciężkiej postaci AZS mogą występować na niemal całej powierzchni skóry (erytrodermia), często pojawiają się nadżerki i zadrapania, które łatwo ulegają nadkażeniom bakteryjnym.

• uporczywy świąd skóry
• suchość skóry
• zmiany skórne, takie jak zaczerwienienie, grudki, pęcherzyki, u niemowląt i małych dzieci zlokalizowane głównie na czole, policzkach i owłosionej skórze głowy. U dzieci po drugim roku życia zmiany pojawiają się na rękach, stopach, w zgięciach kolan i łokci, w obrębie nadgarstków
• pogrubienie i łuszczenie się naskórka
• nadżerki spowodowane drapaniem przez starsze dzieci miejsc chorobowo zmienionych
• zapalne zmiany na skórze

Natura choroby

Jest to jedna z najczęściej występujących chorób skórnych, o podłożu immunologicznym (związanym z dysfunkcją układu odpornościowego). Dokładna przyczyna powstawania nie jest znana. Wiadomo, że choroba rozwija się u osób genetycznie podatnych, czyli u dzieci rodziców chorujących na inne choroby z kręgu atopii, takie jak astma alergiczna, katar sienny czy alergiczne zapalenie spojówek. Istnieje 70% ryzyko rozwoju AZS u dziecka, jeśli u obojga rodziców występują choroby atopowe. U samego chorego często występują inne choroby atopowe.

Skórze atopowej brakuje właściwej bariery naskórkowej, która jest odpowiedzialna także za gospodarkę wodno-lipidową, zapewniającą odpowiednie nawilżenie skóry. Jej dysfunkcja prowadzi do przesuszenia skóry oraz braku ochrony przed czynnikami drażniącymi.

Leczenie AZS 

Nie potrafimy wyleczyć AZS, ale możemy tę chorobę kontrolować. Podstawą leczenia jest połączenie codziennej terapii emolientowej i właściwej pielęgnacji skóry z leczeniem przeciwzapalnym, przy jednoczesnej próbie unikania kontaktu z alergenami i czynnikami drażniącymi. To obecnie jedyny sposób, który u większości chorych może doprowadzić do wyciszenia choroby, poprawy stanu skóry, a co za tym idzie; poprawy samopoczucia pacjenta, co nie pozostaje bez wpływu na samego chorego, ale także jego bliskich. Regularne nawilżanie skóry i wzmacnianie jej bariery lipidowej poprzez używanie emolientów w łagodnej postaci AZS oraz maści przeciwzapalnych w okresach zaostrzenia objawów – to podstawa terapii w AZS.  Dodatkowo stosuje się leczenie światłem UV i wodolecznictwo (solanki), a w ciężkich przypadkach leki immunosupresyjne hamujące aktywność układu immunologicznego oraz leki biologiczne. Naruszona i „nieszczelna“ warstwa naskórka skóry atopowej pozwala na wniknięcie do jej wnętrza wszelkich zanieczyszczeń i mikroorganizmów, które mogą zaostrzać przebieg choroby. Dlatego też w leczeniu AZS stosuje się preparaty o działaniu odkażającym (antyseptyki) i odpowiednie leczenie przeciwdrobnoustrojowe (np. antybiotykowe). 

Ze względu na to, że atopowe zapalenie skóry zaostrza się pod wpływem stresu, ważne jest objęcie pacjenta opieką psychologiczną, a w trudnych przypadkach objęcie opieką specjalisty psychiatry. W przypadku, kiedy istnieje potwierdzenie atopii pokarmowej, konieczne jest wprowadzenie diety eliminacyjnej.

Pielęgnacja i leczenie

Czego należy unikać przy AZS

• mydła o zasadowym ph, które nasila swędzenie 
• silnie działających, o mocnym zapachu detergentów i środków czystości  
• kosmetyków, zawierających składniki mogące wywołać alergie; najczęściej są to barwniki, konserwanty i substancje zapachowe
• dymu tytoniowego
• niskich i wysokich temperatur​
• przebywania na słońcu oraz w pobliżu źródeł ciepła, takich jak grzejniki, kaloryfery, kominki, ponieważ nasilają suchość skóry
• alergenów, które wywołują podrażnienie skóry, takich jak pyłki, kurz, zanieczyszczone powietrze, niektóre pokarmy, tj. nabiał, orzechy, marchew, ryby, owoce morza
• kontaktu ze zwierzętami, ponieważ sierść bardzo często wywołuje reakcje alergiczne
• tkanin syntetycznych, ponieważ podrażniają wrażliwą skórę
• ciemnych ubrań ze względu na dużą zawartość barwnika, wywołującego podrażnienia
• dopasowanych ubrań, które mogą podrażniać skórę
• potu, ponieważ silnie podrażnia skórę. W przypadku wystąpienia potu, np. pod wpływem ciepła czy wysiłku, należy go jak najszybciej zmyć, a następnie nawilżyć skórę odpowiednimi preparatami.

Przydatne informacje

• dziecko powinno spać w pomieszczeniu o stałej temperaturze i wilgotności
• należy pamiętać, by nowe ubrania dla dziecka z AZS wyprać przed użyciem
• ubrania powinny być bawełniane, luźne i przewiewne, najlepiej jasne, przy produkcji których nie użyto dużej ilości barwnika
• pranie należy nastawić na dwa cykle płukania, by dobrze wypłukać proszek lub płyn do prania, który może podrażniać skórę
• należy do prania stosować preparaty łagodne, bezzapachowe, bez sztucznych barwników

Jak powinna wyglądać codzienna pielęgnacja skóry (kąpiel) dziecka z AZS

• woda powinna mieć temperaturę ciała
• należy unikać substancji drażniących skórę i alergenów potwierdzonych w testach alergicznych
• należy używać delikatnej myjki do mycia
• należy brać kąpiel z dodatkiem emolientów co najmniej raz dziennie do 10- 15 minut
• należy pamiętać o usunięciu nadmiaru wody ze skóry i natychmiast (w ciągu 3 minut) nałożeniu emolientu lub/i preparatu leczniczego, jeśli są wskazane

Jak powinna wyglądać codzienna pielęgnacja skóry (kąpiel) dziecka z AZS (postać umiarkowana lub ciężka atopowego zapalenia skóry)

• należy brać kąpiel dodatkowo w południe z dodatkiem emolientów, jeśli zastosowane są mokre opatrunki
• należy używać delikatnej myjki do mycia
• należy brać kąpiel z dodatkiem emolientów co najmniej raz dziennie do 10- 15 minut
• można rozważać preparat do mycia o działaniu przeciwbakteryjnym
• należy stosować emolienty na zdrową i nieuszkodzoną skórę co najmniej raz dziennie po kąpieli
• należy stosować 1-2 razy dziennie na zmiany skórne kortykosteroid o niskiej sile działania, miejscowe inhibitory kalcyneuryny lub inne miejscowe preparaty zgodnie z zaleceniami lekarskimi
• na inne okolice ciała zajęte procesem chorobowym miejscowym należy stosować 1- 2 razy dziennie kortykosteroid o średniej lub wysokiej sile działania, miejscowe inhibitory kalcyneuryny lub inne miejscowe preparaty zgodnie z zaleceniami lekarskimi.
• należy używać „mokrych opatrunków” na wybrane obszary skóry zgodnie z zaleceniami. Mokre opatrunki należy pozostawić na danym miejscu co najmniej 2 godziny. Należy nawilżać je co 2-3 godziny. Powinny być usunięte po 4 godzinach. Mogą być pozostawione na noc i nie ma wówczas konieczności, żeby je dodatkowo zwilżać
• po usunięciu wszystkich mokrych opatrunków należy pamiętać o nałożeniu preparatu natłuszczającego
• należy stosować inne leki zgodnie z zaleceniami np. doustne leki przeciwhistaminowe, miejscowe lub doustne leki przeciwbakteryjne
• należy zwrócić szczególną uwagę na rzeczy, które wydają się drażnić skórę lub pogorszać obecny stan.
• jeśli nastąpi poprawa w zakresie zmian skórnych, należy przejść do planu dla atopowego zapalenia skóry o średnim stopniu nasilenia.

Czy można wyrosnąć z atopowego zapalenia skóry?

• atopowe zapalenie skóry to choroba nawrotowa i przewlekła. Choroba zaczyna się od 
  3 miesiąca życia i obejmuje nawet 45 proc. dzieci do 6 miesiąca życia,
• wraz z wiekiem chorych przybywa – do 5 roku życia ma je już 85 proc. maluchów,
• AZS jest chorobą na całe życie i można ją utrzymać w okresie remisji. Zdarza się, że z wiekiem skóra ulega poprawie, niemniej jednak osoba z atopią może chorować na inne choroby atopowe. 
• istotne jest tutaj pojęcie marszu atopowego. Marsz atopowy jest to przekształcenie jednej choroby w kolejną. Często jednak mogą one współwystępować. Najczęstszym scenariuszem jest alergia pokarmowa, która może towarzyszyć w pierwszych 6 miesiącach życia zmianom w przebiegu atopowego zapalenia skóry. Następnie pojawia się astma i alergiczny nieżyt nosa. 
• dzieci, u których zmiany skórne wchodzą w stan remisji, w przyszłości zawsze będą miały skórę wrażliwą i skłonną do podrażnień. Jest to szczególnie ważne w dokonywaniu przez dziecko wyboru zawodu.
• zaburzenie bariery naskórkowej pozostaje na zawsze.